Türkiye’de 22 Temmuz Pazar günü milletvekili genel seçimi için sandık başına giden seçmenler, cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini de öngören anayasa değişikliği paketinin halkoyuna sunulmasıyla, 21 Ekim’de bu kez referandum için sandık başına gidecek. Türkiye’de 5. kez referandum yapılacak.
5678 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılmasına Hakkında Kanun, 21 Ekim 2007’de halkoyuna sunulacak.



1.      Türkiye’de ilk referandum, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından hazırlanan 1961 Anayasası için yapıldı. 9 Temmuz 1961’deki halkoylaması ile 1961 Anayasası, yüzde 38.3 "hayır" oyuna karşılık, yüzde 61.7 "evet" oyuyla kabul edildi.
2.      Türkiye ikinci kez "1982 Anayasası"nın halkoyuna sunulması üzerine sandık başına gitti. İkinci referandum, 1980 askeri müdahalesinin ardından hazırlanan 1982 Anayasası için 7 Kasım 1982’de yapıldı.
Halkoylamasına, 18 milyon 885 bin 488 seçmen katıldı. 17 milyon 215 bin 559 seçmen "kabul" (yüzde 91.37), 1 milyon 626 bin 431 seçmen de "ret" (yüzde 8.63) oyu kullandı. 1982 Anayasası, sonuçların açıklanmasıyla 9 Kasım 1982’de yürürlüğe girdi.
3.      Türkiye’de 3. halkoylaması, 1982 Anayasası’nın Geçici 4. maddesi ile getirilen 10 ve 5 yıllık siyasal yasakların kalkıp kalkmaması konusunda 6 Eylül 1987’de düzenlendi. Yüksek Seçim Kurulu (YSK), halkoylaması sonuçlarını 12 Eylül 1987’de açıkladı. Halkoylamasına 24 milyon 436 bin 821 seçmen katıldı. Geçerli 23 milyon 347 bin 856 oydan 11 milyon 711 bin 461’i "evet", 11 milyon 636 bin 395’i "hayır" çıktı. Böylece, Geçici 4. madde yürürlükten kalktı.
4.      Türkiye’nin dördüncü kez önüne getirilen halkoylaması sandığının konusu ise Anayasa’nın 127. maddesindeki yerel seçimlerin 1 yıl erkene alınıp alınmaması oldu. Bu halkoylaması, 25 Eylül 1988’de yapıldı. Seçmenlerin yüzde 65’i "hayır", yüzde 35’i "evet" oyu kullandı. Böylece yerel seçimlerin erkene alınması için Anayasa’nın 127. maddesindeki değişiklik kabul edilmedi ve 13 Kasım 1988 olarak öngörülen erken yerel seçim yapılmadı.
 
Halkoylamasında, milletvekili genel seçimlerinden farklı olarak beyaz renk üzerinde "Evet", kahverengi üzerinde "Hayır" ibareleri bulunan iki ayrı renkten oluşan birleşik oy pusulası kullanılacak. Halkoylamasına katılanlar, üzerinde özel işaret bulunan mühürü birleşik oy pusulasında tercih ettiği kısmın üzerine basarak oyunu kullanacak.
Kaynak: www.referandum.org
 
 
 
Bir Anayasa değişikliği için daha referandum tartışılıyor. Türkiye, siyasi tarihinde 5 kez denediği referandum seçeneğini en son 2007'de kullandı. Şimdi bir kez daha gündemde. 1961'de başlayan referandum kültürümüzde bir gözatalım.
Türkiye'de ilk referandum, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından hazırlanan 1961 Anayasası için yapıldı.

O yıllarda referandum sözü ilk defa kullanılıyor ve halkın büyük kesimince henüz bilinmiyordu.

Referandumun halkoylaması olduğunu halka anlatmak zor oldu ama sonuçta Anayasa 9 Temmuz 1961 günü yüzde 61,5 oyla kabul edildi.
 
Halk ezici çoğunlukla toplu sözleşme ve grev hakkının genişletilmesine TRT'nin ve üniversitelerin özerkliğine evet diyordu.
 
Türk halkı, referanduma ikinci kez yine bir askeri darbeden sonra gitti. Bu kez 1982 Anayasası halkın oyuna sunuluyordu.

7 Kasım 1982 tarihinde yapılan referandumda sandıktan yüzde 91,37 ile yine evetçiler çıktı.

Hayırcılar yüzde 8,63'te kalırken halk bu kez yıllarca tartışılacak ama bir türlü toptan değiştirelemeyecek Anayasa'ya evet diyordu.
 
Seçmen 1961 Anayasa'sında genişletilmesi için evet dediği kişişel hak ve özgürlüklerin bu kez daraltılması için evet diyordu.

Türkiye gündemine giren 3. referandum halkın ezici çoğunlukla kabul ettiği 1982 Anayasa'sının bazı siyasilere getirdiği 5 yıllık siyasi yasaktı.

6 Eylül 1987 günü seçmene "yasaklar kalksın mı, kalkmasın mı" sorusu soruldu. Bu kez de evetçiler kazandı. Ama kıl payı farkla. Evet diyenlerin oranı  yüzde 50.1, hayır diyenlerse yüzde 49.9'du.

Halk yine evet demişti ama bu kez "evet"i 1982'de kullandığının aksine özgürlükten yana kullanmıştı.
 
Yaklaşık bir sene sonra 25 Eylül 1988 tarihinde halktan yerel seçimlerin bir yıl öne alınıp alınmaması için sandık başına gitmesi istendi.  

4. referandum da Anayasa'da yapılmak istenen bir değişiklik içindi.

Sandıktan bu kez hayır çıkıyordu. Hayırcılar yüzde 65, evetçiler yüzde 35 demişti. Yani halk bu kez sandıktan uzak durdu. 13 Kasım 1988 gününe erkene alınan yerel seçimlere dur dedi.

Türkiye'nin sandık başına gittiği 5. referandum 2007 yılında 367 sayısına kilitlenen siyasi krizle oldu.

Meclis'te 367 sayısını bulamayan AK Parti, ANAP Genel Başkanı Erkan Mumcu'nun, "Cumhurbaşkanını halk seçsin" önerisini kabul etti ve 11. Cumhurbaşkanını halkın seçmesine dönük Anayasa değişikliğini ANAP'ın desteği ile yaptı.

Dönemin cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, değişikliği referanduma götürdü. Aynı zamanda Anayasa Mahkemesi'ne de başvurdu. Sonuçta referandum süreci işledi 22 Temmuz seçimleri yapıldı.

28 Ağustos'da Abdullah Gül, Meclis'in seçtiği son cumhurbaşkanı oldu.  11. Cumhurbaşkanı Meclis tarafından seçilince bu kez rereranduma sunulan pakette süreç işlerken değişiklik yapıldı.  Anayasa değişikliği 21 Ekim 2007 tarihinde referanduma sunuldu.
 
En düşük katılımlı, referandumda seçmenin yüzde 68'i sandık başına gitti. Yüzde 69 pakete evet oyu verirken hayır oyu kullananlar yüzde 31'de kaldı.
 
Kaynak: http://www.cnnturk.com/2010/turkiye/03/01/iste.turkiyede.yapilan.referandumlar/565803.0/index.html

Anayasadaki Yeri:
Anayasanın değiştirilmesi, seçimlere ve halkoylamasına katılma
Madde 175.- Anayasanın değiştirilmesi Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yazıyla teklif edilebilir. Anayasanın değiştirilmesi hakkındaki teklifler Genel Kurulda iki defa görüşülür. Değiştirme teklifinin kabulü Meclisin üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun gizli oyuyla mümkündür.
Anayasanın değiştirilmesi hakkındaki tekliflerin görüşülmesi ve kabulü, bu maddedeki kayıtlar dışında, kanunların görüşülmesi ve kabulü hakkındaki hükümlere tabidir.
Cumhurbaşkanı Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları, bir daha görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderebilir. Meclis, geri gönderilen kanunu, üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı bu Kanunu halkoyuna sunabilir.
Meclisce üye tamsayısının beşte üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen Anayasa değişikliği hakkındaki Kanun, Cumhurbaşkanı tarafından Meclise iade edilmediği takdirde halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazetede yayımlanır.
Doğrudan veya Cumhurbaşkanının iadesi üzerine, Meclis üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul edilen Anayasa değişikliğine ilişkin kanun veya gerekli görülen maddeleri Cumhurbaşkanı tarafından halkoyuna sunulabilir. Halkoylamasına sunulmayan Anayasa değişikliğine ilişkin Kanun veya ilgili maddeler Resmî Gazetede yayımlanır.
Halkoyuna sunulan Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların yürürlüğe girmesi için, halkoylamasında kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu olması gerekir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların kabulü sırasında, bu Kanunun halkoylamasına sunulması halinde, Anayasanın değiştirilen hükümlerinden, hangilerinin birlikte hangilerinin ayrı ayrı oylanacağını da karara bağlar.
Halkoylamasına, milletvekili genel ve ara seçimlerine ve mahallî genel seçimlere iştiraki temin için kanunla para cezası dahil gerekli her türlü tedbir alınır.
 
 
 
1961 halkoylaması
Türkiye'de ilk referandum, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından hazırlanan 1961 Anayasası için yapıldı.
O yıllarda referandum sözü ilk defa kullanılıyor ve halkın büyük kesimince henüz bilinmiyordu.
Referandumun halkoylaması olduğunu halka anlatmak zor oldu ama sonuçta Anayasa 9 Temmuz 1961 günü yüzde38,3 "hayır" oyuna karşılık yüzde 61,7 "evet" oyla kabul edildi.
Halk ezici çoğunlukla  toplu sözleşme ve grev hakkının genişletilmesine TRT'nin ve üniversitelerin özerkliğine evet diyordu.
 
1982 halkoylaması
Türk halkı, referanduma ikinci kez yine bir askeri darbeden sonra gitti. Bu kez 1982 Anayasası halkın oyuna sunuluyordu.
7 Kasım 1982 tarihinde yapılan ve 18 milyon 885 bin 488 seçmenin katıldığı referandumda sandıktan yüzde 91,37 ile yine evetçiler çıktı. 17 milyon 215  559 seçmen Evet dedi.
Hayırcılar 1 milyon 626 bin 431 oy ve yüzde 8,63'te kalırken halk bu kez yıllarca tartışılacak ama bir türlü toptan değiştirelemeyecek Anayasa'ya evet diyordu.
Seçmen 1961 Anayasa'sında genişletilmesi için evet dediği kişişel hak ve özgürlüklerin bu kez daraltılması için evet diyordu.
1982 Anayasası, sonuçların açıklanmasıyla 9 Kasım 1982’de yürürlüğe girdi.
 
1987 halkoylaması
Türkiye gündemine giren 3. referandum halkın ezici çoğunlukla kabul ettiği 1982 Anayasa'sının bazı siyasilere getirdiği 5 yıllık siyasi yasaktı.
6 Eylül 1987 günü seçmene "yasaklar kalksın mı, kalkmasın mı" sorusu soruldu. Bu kez de evetçiler kazandı. Ama kıl payı farkla. Halkoylamasına 24 milyon 436 bin 821 seçmen katıldı. Geçerli 23 milyon 347 bin 856 oydan 11 milyon 711 bin 461’i "evet", 11 milyon 636 bin 395’i "hayır" çıktı. Evet diyenlerin oranı  yüzde 50.1, hayır diyenlerse yüzde 49.9'du.
Halk yine evet demişti ama bu kez "evet"i 1982'de kullandığının aksine özgürlükten yana kullanmıştı.



1988 halkoylaması
Yaklaşık bir sene sonra 25 Eylül 1988 tarihinde halktan yerel seçimlerin bir yıl öne alınıp alınmaması için sandık başına gitmesi istendi.  
4. referandum da Anayasa'da yapılmak istenen bir değişiklik içindi.
Sandıktan bu kez hayır çıkıyordu. Hayırcılar yüzde 65, evetçiler yüzde 35 demişti. Yani halk bu kez sandıktan uzak durdu.Seçmenlerin yüzde 65’i "hayır", yüzde 35’i "evet" oyu kullandı. Böylece yerel seçimlerin erkene alınması için Anayasa’nın 127. maddesindeki değişiklik kabul edilmedi ve 13 Kasım 1988 olarak öngörülen erken yerel seçim yapılmadı.



2007 halkoylaması
Türkiye'nin sandık başına gittiği 5. referandum 2007 yılında 367 sayısına kilitlenen siyasi krizle oldu.
Meclis'te 367 sayısını bulamayan AK Parti, ANAP Genel Başkanı Erkan Mumcu'nun, "Cumhurbaşkanını halk seçsin" önerisini kabul etti ve 11. Cumhurbaşkanını halkın seçmesine dönük Anayasa değişikliğini ANAP'ın desteği ile yaptı.
Dönemin cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, değişikliği referanduma götürdü. Aynı zamanda Anayasa Mahkemesi'ne de başvurdu. Sonuçta referandum süreci işledi 22 Temmuz seçimleri yapıldı.
28 Ağustos'da Abdullah Gül, Meclis'in seçtiği son cumhurbaşkanı oldu.  11. Cumhurbaşkanı Meclis tarafından seçilince bu kez rereranduma sunulan pakette süreç işlerken değişiklik yapıldı.  Anayasa değişikliği 21 Ekim 2007 tarihinde referanduma sunuldu.
En düşük katılımlı, referandumda seçmenin yüzde 68'i sandık başına gitti. Yüzde 69 pakete evet oyu verirken hayır oyu kullananlar yüzde 31'de kaldı.